Uncjała – wprowadzenie Barbary Bodziony. Kaligrafia dla każdego…

Pismo łacińskie, którym zapisano tysiące łacińskich słów, stanowiących podwaliny naszej kultury, przechodziło pod wpływem rozmaitych czynników nieustanne przeobrażenia. Wpierw na kamieniu, potem na zwojach papirusowych, a później także w kodeksach pergaminowych, zmieniał się ogólny charakter pisma, a także kształt poszczególnych liter.

Pismo uncjalne, którym zajmiemy się w tym rozdziale pojawiło się u schyłku III wieku po Chrystusie (dojrzała forma uncjały znana z zabytków epigraficznych z III wieku, świadczy o tym, że była ona także używana w manuskryptach, choć z tego okresu nie zachowały się zabytki paleograficzne). Aby dobrze zrozumieć dojrzałą formę uncjały trzeba choćby krótko przypomnieć poprzedzającą ją historię pisma. Pierwszym łacińskim pismem kodeksowym czasów rzymskich była kapitała. Przejęte od Greków za pośrednictwem Etrusków formy liter, przystosowane początkowo do kucia w kamieniu lub rycia w twardym materiale, wyróżniają się wielką regularnością form o doskonałych proporcjach, które trzymają się schematu wiersza dwuliniowego. Oznacza to, że wszystkie litery tego pisma posiadają tę samą wysokość, dzięki czemu dają się wpisać między dwie równoległe linie. Takie pismo nazywamy pismem majuskulnym.

piekna_litera_uncjala_1

Krój pisma Trajan zaprojektowany w 1989 roku na wzór rzymskiej kapitały

 
W odróżnieniu od niego, w piśmie minuskulnym potrzeba czterech linii, by móc zapisać cały alfabet ponieważ laseczki i ogonki niektórych liter wychodzą poza obszar wyznaczony przez dwie równoległe linie. Kiedy na papirusie zaczęto naśladować pismo kapitały, stosowanej do tej pory w formie kutej w kamieniu, zapisywano je za pomocą twardej trzcinki i – choć dbano o regularność kształtów – widać, że formy liter zmieniały się i nie były już tak równe i proste jak te na inskrypcjach kamiennych. Niektóre litery takie jak: B, F i L mogą być wyższe niż inne litery, a trzonki lub ogonki liter: G, N, Q i V wystają poza dolną linię pisma, wychodząc poza majuskulny schemat.

Materiał zatem i narzędzie, wpierw papirus, następnie pergamin, wymuszał na skrybach w sposób naturalny modyfikację liter. Stosunkowo szybko powstała inna odmiana kapitały – kapitała chłopska capitalis rustica o literach wyższych, szczuplejszych, w których widać zróżnicowanie pociągnięć linii grubszych i cieńszych. Litera A w tym alfabecie jest pozbawiona wewnętrznej poprzeczki a poprzeczne beleczki liter E, F, T i L są bardzo skrócone.

piekna_litera_uncjala_2

Zróżnicowanie grubości linii w capitalis rustica

 
Obok oficjalnego nurtu pisma kodeksowego rozwijało się pismo kursywne, niezbędny składnik codziennego funkcjonowania rzymskiego imperium. Potrzeba szybkiego zapisu wymuszała ewolucję, która prowadziła w kierunku poszukiwania formy redukującej niektóre części liter, a także rozwinięcia systemu skrótów i ligatur.

Kiedy zaczęto pisać na pergaminie jego gładkość skłoniła skrybów do kreślenia liter o kształtach lżejszych, zdradzających tendencje do zaokrąglania linii prostych i załamań. Zadanie ułatwiło użycie bardziej elastycznego narzędzia jakim było pióro ptasie. Na formę uncjały niewątpliwie miało wpływ pismo kursywne wprowadzając do niej dwa elementy: element okrągłości i element systemu czteroliniowego czyli minuskulny.

piekna_litera_uncjala_3

Fragment kursywy rzymskiej z I wieku

 
Uncjała oba te elementy przenosi do swojego systemu liter. Charakterystyczne litery uncjały: D, E, M zyskują teraz zaokrągloną formę, której nie miały w kapitale. Trzonek litery D w uncjale, z prostego, jakim był w kapitale, przeobraża się w łuk przechodzący w okrągły brzuszek litery. Litera E, oparta w kapitale na pionowym trzonku, przybiera formę łuku. Wewnętrzna kreska we wczesnej uncjale położona jest nieco powyżej środka, w późniejszej wędruje dokładnie na środek łuku. Także proste w kapitale trzonki litery m wyginają się w łuki, a wiele innych liter uncjały, zachowujących formę zasadniczo kapitalną, uzyskuje okrągławe kształty. Tak jest w przypadku litery V, w której okrągła jest część lewa litery czy litery T, której trzonek wygina się nieraz zupełnie w łuk, a daszek przybiera płynną formę.

piekna_litera_uncjala_4

Okrągłe formy liter D, E i M zestawione z ich odpowiednikami z kapitały rzymskiej

 
W alfabecie uncjalnym można też wyróżnić kilka liter przejętych z minuskuły jak: H, Q i L. Także litery: F, P, R mimo formy kapitalnej bardzo często występują z przedłużonymi poza dolną linię trzonkami. Litera A, tworzy brzuszek z lewej, cienkiej kreski, obniżonej do połowy na skośnej kresce; we wczesnych przykładach uncjały ten element jest ostro zakończony i wychodzi poza linię dolną, w późniejszych zaokrągla się (W. Semkowicz, Paleografia łacińska,  Kraków 2007, s. 214–217.)

Pismo uncjalne używane przez skrybów wielu skryptoriów nie jest zupełnie jednolite i przez kilka stuleci użytkowania przechodzi przeobrażenia, które wyrażają się min. w pewnych modyfikacjach formy liter. W rękopisach uncjalnych zmieniała się na przykład litera A, która obecnie często dla paleografów jest jednym z elementów datujących. We wczesnych przykładach uncjały pierwszy trzonek litery M jest prosty, w późniejszych prawy i lewy element litery wyginają się w łuki, podkreślając symetrię.

piekna_litera_uncjala_5

Przykład liter pisanych narzędziem ustawionym niemal równolegle do linii pisania (kąt 0°)

 
Zmienia się również kąt pisania, który w przypadku uncjały wynosi między 30° a 0°. Zwłaszcza późna uncjała, znana z zachowanych zabytków VII–IX wieku, pisana była stalówką trzymaną równolegle do linii pisania. Wykonanie niektórych cienkich elementów litery wymuszało przekręcenie pióra, a także pisanie tylko jego koniuszkiem. Ten typ uncjały łatwiej wykonać elastycznym gęsim piórem, niż dzisiejszą sztywną metalową stalówką.

Zasadniczo wysokość pisma uncjalnego waha się między czterema a pięcioma szerokościami końcówki narzędzia piśmienniczego. Jeśli więc pióro skryby miało 2 mm szerokości jego litery zamykały się w liniach o szerokości 8 lub 10 mm. Oczywiście należy pamiętać, że skryba przygotowując się do pisania wyznaczał sobie tylko dolną linię pisania, dlatego jego litery nigdy nie będą jakby odcięte równą górną linią, ani automatycznie tak samo wysokie. Naturalne pismo odręczne dzięki pewnym minimalnym nawet niedoskonałościom i nierównościom zyskuje na naturalności.

piekna_litera_uncjala_6

Ligatura liter NT. Ligatura, czyli znak pisarski zawierający w sobie co najmniej 2 litery połączone w postaci nowego znaku

 
Uncjała nie wykształciła systemu ligatur i skróty stosuje rzadko, niemniej im późniejszy rękopis tym skrótów może być więcej. W rękopisach pisanym uncjałą możemy spotkać m. in. ligatury: ae, unt, is. W rękopisach uncjalnych możemy spotkać także znaki interpunkcyjne: przecinek zapisany za pomocą kropki w połowie linii, czy kropkę zapisywaną jako dwie kropki na końcu paragrafu.

Duże litery, które pojawiają się czasem na początku paragrafu zapisywane były za pomocą tego samego alfabetu, choć literą o powiększonym module.

Pierwsze zachowane przykłady uncjały pochodzą z IV wieku, są więc współczesne najdawniejszym zabytkom pisanym kapitałą, nad którą już w V wieku uncjała zyskuje przewagę. Upowszechnienie tego pisma zbiegło się w czasie z oficjalnym uznaniem religii chrześcijańskiej. Uncjałę spotykamy na kartach wielu biblijnych kodeksów IV–VIII wieku, szczególnie w pięknych purpurowych ewangeliarzach pisanych często złotym lub srebrnym atramentem. Stała się niejako ulubionym stylem oficjalnych kodeksów chrześcijańskich, a w późniejszym okresie jej piękną formę zachowano dla nagłówków i innych wyróżnień graficznych w rękopisach pisanych już np. minuskułą karolińską. Formy niektórych liter uncjalnych wykorzystywano z powodzeniem i dużą fantazją w postaci dekorowanych inicjałów (A. Gieysztor, Zarys dziejów pisma łacińskiego, Warszawa 2009, s. 72–73.)

Etymologia nazwy uncjały nie jest jednoznacznie wyjaśniona. Najczęściej badacze odwołują się do łacińskiego słowa uncia, jednostki wagi, oznaczającej 1/12 libry. Św. Hieronim pisząc o rękopisach uncjalnych używa słowa uncialibus prawdopodobnie w znaczeniu, wielkie, odnosząc się do luksusowych rękopisów zapisanych wielką uncjalną literą. Niektórzy badacze sądzą, że uncia odnosi się do ilości złota, jakiego trzeba było użyć do napisania niektórych uncjalnych liter w kodeksach pisanych złotem (C. Mediavilla, Histoire de la calligraphie française, Albin Michel 2006, s. 76.)

Kiedy dziś zabieramy się za kreślenie uncjalnych liter zazwyczaj mamy w ręku pióro metalowe, które nie jest tak miękkie jak pióro

piekna_litera_uncjala_7

Kopia fragmentu z pismem uncjalnym ok. VII–VIII wieku. Pergamin przechowywany w the Lily Library, Bloomington

 
gęsie, dlatego tym bardziej nasza dłoń musi nabrać wprawy, aby litery uncjalne miały w sobie odpowiednie proporcje i lekkość.


Barbara Bodziony, Ewa Landowska „Piękna Litera”

Przeczytaj:

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Wszystkie prawa zastrzeżone © 2014. Wydawnictwo Benedyktynów TYNIEC | redakcja@tyniec.com.pl // blog wspierany przez jzelek.pl